Exceder o estándar


“Lembremos que, baixo as aparencias do xénero da ciencia ficción, Alain Resnais retoma, desprazándoos, os temas desenvolvidos polo seu amigo Chris Marker en O peirao (1962), sendo a coartada fantástica no seu caso un medio para facer pasar outro discurso, máis “realista” se así o podemos dicir. Deseguido aparecen analoxías entre ambos filmes: un mundo subterráneo, experimentos científicos sobre o tempo, unha cobaia coa imaxe fixada dunha muller, unha inmersión no pasado e unha saída fatal. Pero a intención é diferente: Alain Resnais instálase na duración clásica dunha longametraxe tradicional (unha hora e media) co ánimo de perverter mellor ou en todo caso exceder este estándar, mentres que Chris Marker opta pola curta, coma se esta duración lle permitise reforzar a súa visión case-fotográfica que traballa nos límites do cine”.

(fragmento de Martine Bubb, “Le mystère de la chambre noire. Je t’aime je t’aime d’Alain Resnais” en Revue Appareil, n° 6 – 2010)

Mércores 14 de maio ás 21:30 no Pichel
Quérote, quérote
(Je t’aime, je t’aime, Alain Resnais, Franza, 1968, 90′, VOSG)

 

Edificio España


“Eu vivía preto do edificio e, en canto souben que ía comezar un proceso de rehabilitación integral, decidín impulsivamente que dese proceso debía facer un filme documental. Ese pulo nacía da necesidade de rexistrar un edificio emblemático, o primeiro rañaceos de España e durante moito tempo centro da vida social da cidade. O primeiro que fixen foi un inventario do lugar. Gravei todos os espazos do edificio que, curiosamente, parecían os restos dun naufraxio, posto que ficaran alí moitos obxectos persoais. Despois, en canto fun establecendo confianza cos traballadores da obra, desvieime cara a eles. Digamos que entrei cunha actitude de gravar o pasado do edificio e de súpeto virei cara ao seu inmediato presente. E con estes dous elementos pecheime no edificio durante aproximadamente 10 meses, se ben houben de parar un mes e medio para traballar, porque non tiña cartos. Pechado no edificio impúxenme catro normas que habían marcar o estilo do filme: non saír nunca do edificio, tratar de ir sempre nos mesmos horarios cós traballadores, moverme libremente polo edificio na procura de momentos ou situacións que atopara e, por último, non ver nunca o material que gravaba. Deste xeito quería estar preto dese pulo inicial e conseguir que esta actitude determinara o estilo do filme.”

(Entrevista a Víctor Moreno en numerocero.es)

Mércores 7 de maio ás 21:30 no Pichel
Edificio España
(Edificio España, Víctor Moreno, Estado Español, 2012, 90′, VO)
Con presenza do director

 

Maio 2014


MAIO 2014

Mércores 7 de maio ás 21:30 no Pichel
Edificio España
(Edificio España, Víctor Moreno, Estado Español, 2012, 90′, VO)
Con presenza do director.

Mércores 14 de maio ás 21:30 no Pichel
Quérote, quérote
(Je t’aime, je t’aime, Alain Resnais, Franza, 1968, 90′, VOSG)

Mércores 21 de maio ás 21:30 no Pichel
Non podemos volver a casa
(We can’t go home again, Nicholas Ray, EUA, 1976, 88′, VOSG)

■ Preme na imaxe para descargar o cartaz en pdf

 

Introdución ao cinema experimental (1942-1977)


Cinema experimental: Cinema vangardista, crítico (Scott MacDonald), formal, concreto, materialista (Peter Gidal), abstracto, non figurativo, libre (Steve Dwoskin), alternativo, independente, analítico (Bill Brand), marxinal, discrépant (Isidore Isou), radical, alternativo… Á parte dos diferentes “xéneros” que todos eses nomes engloban: cinema underground (clandestino), lírico, métrico, puro, neoformal (LeGrice), de montaxe. Ningún dos nomes reflicte exactamente a natureza deste tipo de cinema. Utilizarei experimental por ser o mais habitual (non o mellor: alude á obra como “experimento”, o que está lonxe da intención de gran parte das e dos cineastas). Cinema experimental: Películas “artesanais” (non por iso menos acabadas), feitas fora dos círculos comerciais ou de subvencións, que se desenvolven nos límites das normas expresivas e estéticas. Polo seu mesmo carácter vangardista o que en certo momento resulta experimental e pouco asimilábel pola audiencia pode chegar a ser moeda de cambio tempo despois (hoxe a publicidade televisiva ou os vídeos musicais non son máis que cinema experimental aplicado). O cinema experimental, en grande medida, é un cinema “anti-comercial”: nun senso básico, non busca o beneficio económico; non se distribúe en salas comerciais; a nivel expresivo é un cinema que reacciona ante as normas cinematográficas establecidas (o “Modo de representación institucional”). Nese sentido, é un cinema non narrativo ou mesmo anti-narrativo. Busca desesperadamente o seu recoñecimento como “arte” (moitas veces desde postulados contrarios ao concepto de arte) nun mundo cinematográfico obcecado polo mercado. Sen presencia no mercado, realmente existe o cinema experimental? Se non se distribúe en salas comerciais onde se pode ver? Nas filmotecas, rara vez; nos museus e nas universidades. As películas de Man Ray exhíbense nos museus ao tempo que as súas fotografías; Lis Rhodes estrea as súas últimas películas na Tate Gallery de Londres. Existe certo recoñecemento por parte da Academia, aínda que nos estudios universitarios e teóricos sempre se escollan as catro películas de sempre (Wavelength, A Movie) para disecalas e asimilalas e así poder prescindir do demais cinema experimental, tan vivo e variado (e aí está o perigo de facer unha selección como a presente). Máis que un problema de público (aínda que non creo que este sexa inferior ao de calquera pintor de mediana calidade nunha galería calquera) existe un problema de distribución e de educación visual. Nun mundo cada vez máis influido pola imaxe non existe unha educación básica audiovisual. Saímos da escola preparados para “entender”, cando menos, un cadro abstracto, mais non para entender unha película abstracta.”

(fragmento de “Introdución aos clásicos do cinema experimental“, Alberte Pagán, CGAC / CGAI, Compostela, 1999)

Mércores 30 de abril ás 21.30 no Pichel
Introdución ao cinema experimental. Parte I (1942-1977) | Duración total: 81′

Número 3: Entrelazado
(Number 3: Interwoven, Harry Smith, EUA, 1946, 3′, VO)
+
Cachifallos
(Odds & Ends, Jane Conger Belson Shimané, EUA, 1959, 4′, VOSG)
+
Aleph
(Aleph, Wallace Berman, EUA, 1966, 8′, VO)
+
Á noite con fachos e lanzas
(By Night with Torch and Spear, Joseph Cornell, EUA, 1942, 8′, VO)
+
Valse triste
(Valse Triste, Bruce Conner, EUA, 1977, 5′, VO)
+
A casa Wedlock: Un coito
(Wedlock House: An Intercourse, Stan Brakhage, EUA, 1959, 11′, VO)
+
Castro Street
(Castro Street, Bruce Baillie, EUA, 1966, 11′, VO)
+
Tensión superficial
(Surface Tension, Hollis Frampton, EUA, 1968, 10′, VOSG)
+
Solidariedade
(Solidarity, Joyce Wieland, Canadá, 1973, 11′, VOSG)
+
Nova e mellorada calidade institucional: No contexto das líquidas e as nasais ás veces se desenvolve unha vogal parasitaria
(New Improved Institutional Quality: In the Environment of Liquids and Nasals a Parasitic Vowel Sometimes Develop, Owen Land, EUA, 1976, 10′, VOSG)

 

Catro curtametraxes cubanas


O cinema cubano, que até 1959 producira pouco máis de 80 filmes e que fora tremendamente acoutado pola ditadura de Batista, ten a partir da revolución un desenvolvemento con poucas semellanzas no cinema mundial, dando lugar a que os historiadores falen do período comprendido entre o 59 e o 69 como a “idade de ouro do cinema cubano”. Nesta etapa, impulsado pola dirección revolucionaria xa desde a fronte, coa creación da Dirección de Cultura do Exército Rebelde, que despois dará paso ao Instituto Cubano da Arte e a Industria Cinematográficas (ICAIC), no cinema cubano agroman propostas, discusións e contradicións das que esta sesión pretende dar algúns exemplos, evitando nomes máis coñecidos como os de Santiago Álvarez ou Tomás Gutiérrez Alea.

No 1961, os realizadores afeccionados Orlando Jiménez Leal e Sabá Cabrera Infante percorren os bares do oeste da capital cubana, e cun equipo mínimo (unha cámara de 16 milímetros e unha vella gravadora de aramio), filman a noite da Habana en PM (Pasado Meridiano). O filme, influenciado polo free cinema do momento, amparado polo suplemento “Lunes” do diario Revolución e proxectado polo Canal 2 da televisión cubana, causo un amplo debate na intelectualidade cubana, tanto polo seu enfrontamento ao neorrealismo que defendía o ICAIC como pola “frivolidade” que recollía en plena época da tentativa de invasión de Playa Girón.

A segunda fita a proxectar, Coffea Arábiga, tamén desafía algunhas tendencias imperantes na Cuba da época. Froito dun encargo do ICAIC a Nicolás Guillén Landrián, sobriño do poeta Nicolás Guillén, para realizar un documental didáctico sobre o cultivo do café e o plan do Cordón da Habana, Guillén Landrián realiza en efecto un filme didáctico, mais sen renunciar ao experimentalismo e á ironía, na primeira incursión dunha linguaxe postmoderna na cinematografía cubana. Guillén Landrián, cuxa obra foi recuperada na illa nos últimos anos, era para o director Humberto Solás, xunto a Santiago Álvarez “un dos pais da documentalística cubana contemporánea”.

Por primeira vez, pola súa banda, documenta unha das principais iniciativas do ICAIC como difusor da cultura cinematográfica: a utilización dos cines móbiles para levar os filmes aos lugares máis apartados de Cuba. Esta curtametraxe de Octavio Cortázar mostra a experiencia duns labregos das montañas orientais da illa que, por primeira vez, ven un filme, en concreto o clásico de Charles Chaplin Tempos modernos. Opera prima de Cortázar, que despois desenvolvería unha longa carreira, o filme recolle as expectativas dos habitantes dunha aldea de Baracoa sobre o que pode ser o cinema, e despois a súa fascinación diante da pantalla, nun retrato do imaxinario sobre o cinema como fábrica de soños.

Para finalizar o programa, a modo de exemplo do cinema contemporáneo, poderemos ver Kung Fu 2003, realizado xa con posterioridade ao “período especial” que sufriu a revolución cubana tras a caída do bloque soviético. Kung Fu 2003 xorde a raíz da segunda invasión de Iraq polos Estados Unidos e reflicte con ironía e toques que lembran a A illa das flores a visión dun norteamericano sobre este conflito. O director, Tampico, naceu en California, pero foi en Cuba onde estudou cinema, e onde fundou o Movemento Internacional ShitArt, que tenta achegar o surrealismo á arte do documental e a curtametraxe.

Mércores 23 de abril ás 21:30 no Pichel
PM
(PM, Sabá Cabrera Infante / Orlando Jiménez Leal, Cuba, 1961, 13′, VO)
+
Coffea Arábiga
(Coffea Arábiga, Nicolás Guillén Landrián, Cuba, 1968, 18′, VO)
+
Por primeira vez
(Por primera vez, Octavio Cortázar, Cuba, 1969, 9′, VO)
+
Kung fu 2003
(Kung fu 2003, Tampico, Cuba, 2003, 15′, VO)

 

Fantasía lusitana


“O primeiro documental de João Canijo, froito dunha encarga, confirma a importancia do réxime salazarista na obra deste cineasta. Fantasía Lusitana aborda o tempo cronolóxico da Segunda Guerra Mundial centrándose particularmente na cidade de Lisboa, que na altura era un punto de encontro neurálxico para todo tipo de refuxiados europeos. O filme organízase de maneira que revela o discurso ideolóxico sobre a identidade nacional construído durante o período de vixencia do Estado Novo, utilizando basicamente dous tipos de materiais: por unha banda, imaxes de arquivo do período 1939-1945 procedentes de noticiarios (a propaganda que amplificaba o discurso do réxime), e pola outra textos escritos por refuxiados célebres que están de paso pola cidade (os escritores Alfred Döblin e Antoine Saint-Exupéry, así como a actriz Erika Mann, filla do tamén escritor Thomas Mann), que se escoitan por riba das imaxes. O contraste entre estes dous tipos de materiais permítenlle ao espectador confrontar ese discurso feliz, neutro e esencialista sobre o “ser portugués” que emitía a ditadura coa triste realidade dos refuxiados que vían nesa felicidade unha falsa ilusión perante a realidade política da Europa Occidental.”

(fragmento de “Identidad y violencia en el cine de João Canijo”, Daniel Ribas en Jugar con la memoria. El cine portugués en el siglo XXI, A Cuarta Parede, Shangrila, 2014. Antes do filme haberá presentación do libro a cargo de Víctor Paz Morandeira)

Mércores 9 de abril ás 21:30 no Pichel
Fantasía lusitana
(Fantasia Lusitana, João Canijo, Portugal, 2010, 65′, VOSG)
Presentación do libro Jugar con la memoria. El cine portugués en el siglo XXI a cargo de Víctor Paz (A Cuarta Parede)

 

O amor entre mulleres


“É un testemuño da nosa ignorancia sobre o periodo do filme de Leontine Sagan, Mädchen in Uniform, que xeralmente se asuma coma unha anomalía, un filme sen contexto. Ou mesmo, que se asuma coma unha metáfora, un conto codificado sobre algo distinto, unha outra cousa do que aparece na pantalla. Se queremos entender completamente Mädchen in Uniform, é importante ter en conta a sociedade na que foi feita. Foi o celebrado ambiente do Berlin prebélico, o Berlín con ducias de bares e publicacións gais e lésbicas, o Berlín dunha tolerancia social tan estendida que mesmo camuflaba as restricións legais soterradas (que rapidamente se transformaron nunha inmensa represión). Estaría tentada a reclamar o estatuto de Pedra Rosetta estrafalaria para Mädchen in Uniform, mais non quero que o lector perda a fe. Aínda así, querería enfatizar que Mädchen in Uniform é un traballo exemplar, non só polo que presenta na pantalla senón tamén polos asuntos atemporais que debe confrontar a súa análise. O rexurdimento do filme é chave para establecer unha historia do cinema lésbico.

[...]

Con todo, o máis importante para a reputación do filme ao longo dos anos é a súa significación como filme antiautoritatio e profeticamente antifascista. O filme ofrece probas suficientes para esta afirmación. Calquera filme tan oposto ao militarismo, ou anti Prusiano mesmo, e cun apoio así á liberdade emocional das mulleres, debe de ser un filme anti-fascista. Máis aínda, fíxose a través da Deutsches Film Gemeinschaft, unha empresa de produción en cooperativa, especificamente organizada para este proxecto, e o primeiro filme comercial alemán feito de xeito colectivo. Se se engaden a estes factores o feito de que o filme se fixo nas vésperas do ascenso de Hitler ao poder, xusto antes da anexión da industria cultural ao programa cultural de Goebbels, a lenda proto-subversiva do filme de Sagan queda asegurada. Ao enfatizar a posición progresista en relación co asunción do poder dos Nazis, porén, os historiadores do cinema tenderon a ignorar, minimizar ou trivializar a preocupación central do filme: o amor entre mulleres.”

(fragmento de “Maedchen in uniform. From repressive tolerance to erotic liberation”, B. Ruby Rich, Jump Cut: A review of contemporary media, marzo 1981, pp.44-50)

Mércores 2 de abril ás 21:30 no Pichel
Rapazas de uniforme
(Mädchen in Uniform, Leontine Sagan / Carl Froelich, Alemaña, 1931, 88′, VOSG)

 

Abril 2014


ABRIL 2014

Mércores 2 de abril ás 21:30 no Pichel
Rapazas de uniforme
(Mädchen in Uniform, Leontine Sagan / Carl Froelich, Alemaña, 1931, 88′, VOSG)

Mércores 9 de abril ás 21:30 no Pichel
Fantasía lusitana
(Fantasia Lusitana, João Canijo, Portugal, 2010, 65′, VOSG)
Presentación do libro Jugar con la memoria. El cine portugués en el siglo XXI

Mércores 23 de abril ás 21:30 no Pichel
PM
(PM, Sabá Cabrera Infante / Orlando Jiménez Leal, Cuba, 1961, 13′, VO)
+
Coffea Arábiga
(Coffea Arábiga, Nicolás Guillén Landrián, Cuba, 1968, 18′, VO)
+
Por primeira vez
(Por primera vez, Octavio Cortázar, Cuba, 1969, 9′, VO)
+
Kung fu 2003
(Kung fu 2003, Tampico, Cuba, 2003, 15′, VO)

Mércores 30 de abril ás 21.30 no Pichel
Introdución ao cinema experimental. Parte I (1942-1977) | Duración total: 81′

Número 3: Entrelazado
(Number 3: Interwoven, Harry Smith, EUA, 1946, 3′, VO)
+
Cachifallos
(Odds & Ends, Jane Conger Belson Shimané, EUA, 1959, 4′, VOSG)
+
Aleph
(Aleph, Wallace Berman, EUA, 1966, 8′, VO)
+
Á noite con fachos e lanzas
(By Night with Torch and Spear, Joseph Cornell, EUA, 1942, 8′, VO)
+
Valse triste
(Valse Triste, Bruce Conner, EUA, 1977, 5′, VO)
+
A casa Wedlock: Un coito
(Wedlock House: An Intercourse, Stan Brakhage, EUA, 1959, 11′, VO)
+
Castro Street
(Castro Street, Bruce Baillie, EUA, 1966, 11′, VO)
+
Tensión superficial
(Surface Tension, Hollis Frampton, EUA, 1968, 10′, VOSG)
+
Solidariedade
(Solidarity, Joyce Wieland, Canadá, 1973, 11′, VOSG)
+
Nova e mellorada calidade institucional: No contexto das líquidas e as nasais ás veces se desenvolve unha vogal parasitaria
(New Improved Institutional Quality: In the Environment of Liquids and Nasals a Parasitic Vowel Sometimes Develop, Owen Land, EUA, 1976, 10′, VOSG)

■ Preme na imaxe para descargar o cartaz en pdf

 

A trama


João Rui Guerra da Mata: Un dos primeiros planos do filme é un travelling desde un bote, como ao comezo do filme de Sternberg. Gostabamos da idea das imaxes documentais que introducen unha trama que de feito se rodara nun estudio de Hollywood.

João Pedro Rodrigues: E entón decidimos facer o contrario: inventar unha trama rodada na súa meirande parte con imaxes documentais. Coido que o noso filme, aínda que ten unha trama de ficción, é ao final un retrato da cidade tal e como nós a vemos agora.
(…)
É coma un documental sobre un lugar ficticio. Como o filme se enfronta co tema da memoria pensamos nunha cidade imaxinaria habitada por pantasmas, corpos sen cara, partes do corpo, siluetas, sombras… posuída por voces do pasado, do presente e do futuro, voces incorpóreas perdidas para sempre no labirinto dunha cidade mítica.”

(“He and “I”: Joaõ Pedro Rodrigues and Joaõ Rui Guerra da Mata on The Last Time I Saw Macao“, Aaron Cutler, Cinema Scope)

Mércores 26 de marzo ás 21:30 no Pichel
A última vez que vin Macau
(A Última Vez Que Vi Macau, João Pedro Rodrigues / João Rui Guerra da Mata, Francia / Portugal / Macau, 2012, 85′, VOSG)

 

Un regreso a casa


«Hai moitas formas de afrontar un regreso a casa e igualmente moitas outras maneiras de se despedir. O cinema, no decurso da súa Historia, ten dado boa conta diso. Adoitaba relatarse un adeus ou ben un regreso, pero My Winnipeg é un híbrido fascinante entre esa vinda e esa ida: unha ida formulada como unha fuxida e que, porén, queda en tentativa; unha vinda que non é unha opción, senón unha caste de estado permanente onde o director manifesta a súa particular relación filial/fóbica coa cidade que o viu nacer, medrar e formar familia. Á pretendida carta de despedida non lle queda outra ca aceptar finalmente que por moi lonxe que Maddin trate de marchar, Winnipeg non é só un enclave xeográfico, senón unha paisaxe mental incrustada na súa cabeza, e unha confirmación de que un non se pode substraer do lugar ao que pertenceu».

(Covadonga G. Lahera en “My Winnipeg“, Blogs&Docs, 3 de abril de 2008)

Mércores 19 de marzo ás 21:30 no Pichel
A miña Winnipeg
(My Winnipeg, Guy Maddin, Canadá, 2007, 80′, VOSG)