Catro curtametraxes cubanas


O cinema cubano, que até 1959 producira pouco máis de 80 filmes e que fora tremendamente acoutado pola ditadura de Batista, ten a partir da revolución un desenvolvemento con poucas semellanzas no cinema mundial, dando lugar a que os historiadores falen do período comprendido entre o 59 e o 69 como a “idade de ouro do cinema cubano”. Nesta etapa, impulsado pola dirección revolucionaria xa desde a fronte, coa creación da Dirección de Cultura do Exército Rebelde, que despois dará paso ao Instituto Cubano da Arte e a Industria Cinematográficas (ICAIC), no cinema cubano agroman propostas, discusións e contradicións das que esta sesión pretende dar algúns exemplos, evitando nomes máis coñecidos como os de Santiago Álvarez ou Tomás Gutiérrez Alea.

No 1961, os realizadores afeccionados Orlando Jiménez Leal e Sabá Cabrera Infante percorren os bares do oeste da capital cubana, e cun equipo mínimo (unha cámara de 16 milímetros e unha vella gravadora de aramio), filman a noite da Habana en PM (Pasado Meridiano). O filme, influenciado polo free cinema do momento, amparado polo suplemento “Lunes” do diario Revolución e proxectado polo Canal 2 da televisión cubana, causo un amplo debate na intelectualidade cubana, tanto polo seu enfrontamento ao neorrealismo que defendía o ICAIC como pola “frivolidade” que recollía en plena época da tentativa de invasión de Playa Girón.

A segunda fita a proxectar, Coffea Arábiga, tamén desafía algunhas tendencias imperantes na Cuba da época. Froito dun encargo do ICAIC a Nicolás Guillén Landrián, sobriño do poeta Nicolás Guillén, para realizar un documental didáctico sobre o cultivo do café e o plan do Cordón da Habana, Guillén Landrián realiza en efecto un filme didáctico, mais sen renunciar ao experimentalismo e á ironía, na primeira incursión dunha linguaxe postmoderna na cinematografía cubana. Guillén Landrián, cuxa obra foi recuperada na illa nos últimos anos, era para o director Humberto Solás, xunto a Santiago Álvarez “un dos pais da documentalística cubana contemporánea”.

Por primeira vez, pola súa banda, documenta unha das principais iniciativas do ICAIC como difusor da cultura cinematográfica: a utilización dos cines móbiles para levar os filmes aos lugares máis apartados de Cuba. Esta curtametraxe de Octavio Cortázar mostra a experiencia duns labregos das montañas orientais da illa que, por primeira vez, ven un filme, en concreto o clásico de Charles Chaplin Tempos modernos. Opera prima de Cortázar, que despois desenvolvería unha longa carreira, o filme recolle as expectativas dos habitantes dunha aldea de Baracoa sobre o que pode ser o cinema, e despois a súa fascinación diante da pantalla, nun retrato do imaxinario sobre o cinema como fábrica de soños.

Para finalizar o programa, a modo de exemplo do cinema contemporáneo, poderemos ver Kung Fu 2003, realizado xa con posterioridade ao “período especial” que sufriu a revolución cubana tras a caída do bloque soviético. Kung Fu 2003 xorde a raíz da segunda invasión de Iraq polos Estados Unidos e reflicte con ironía e toques que lembran a A illa das flores a visión dun norteamericano sobre este conflito. O director, Tampico, naceu en California, pero foi en Cuba onde estudou cinema, e onde fundou o Movemento Internacional ShitArt, que tenta achegar o surrealismo á arte do documental e a curtametraxe.

Mércores 23 de abril ás 21:30 no Pichel
PM
(PM, Sabá Cabrera Infante / Orlando Jiménez Leal, Cuba, 1961, 13′, VO)
+
Coffea Arábiga
(Coffea Arábiga, Nicolás Guillén Landrián, Cuba, 1968, 18′, VO)
+
Por primeira vez
(Por primera vez, Octavio Cortázar, Cuba, 1969, 9′, VO)
+
Kung fu 2003
(Kung fu 2003, Tampico, Cuba, 2003, 15′, VO)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

Fantasía lusitana


«O primeiro documental de João Canijo, froito dunha encarga, confirma a importancia do réxime salazarista na obra deste cineasta. Fantasía Lusitana aborda o tempo cronolóxico da Segunda Guerra Mundial centrándose particularmente na cidade de Lisboa, que na altura era un punto de encontro neurálxico para todo tipo de refuxiados europeos. O filme organízase de maneira que revela o discurso ideolóxico sobre a identidade nacional construído durante o período de vixencia do Estado Novo, utilizando basicamente dous tipos de materiais: por unha banda, imaxes de arquivo do período 1939-1945 procedentes de noticiarios (a propaganda que amplificaba o discurso do réxime), e pola outra textos escritos por refuxiados célebres que están de paso pola cidade (os escritores Alfred Döblin e Antoine Saint-Exupéry, así como a actriz Erika Mann, filla do tamén escritor Thomas Mann), que se escoitan por riba das imaxes. O contraste entre estes dous tipos de materiais permítenlle ao espectador confrontar ese discurso feliz, neutro e esencialista sobre o “ser portugués” que emitía a ditadura coa triste realidade dos refuxiados que vían nesa felicidade unha falsa ilusión perante a realidade política da Europa Occidental.»

(fragmento de «Identidad y violencia en el cine de João Canijo», Daniel Ribas en Jugar con la memoria. El cine portugués en el siglo XXI, A Cuarta Parede, Shangrila, 2014. Antes do filme haberá presentación do libro a cargo de Víctor Paz Morandeira)

Mércores 9 de abril ás 21:30 no Pichel
Fantasía lusitana
(Fantasia Lusitana, João Canijo, Portugal, 2010, 65′, VOSG)
Presentación do libro Jugar con la memoria. El cine portugués en el siglo XXI a cargo de Víctor Paz (A Cuarta Parede)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

O amor entre mulleres


«É un testemuño da nosa ignorancia sobre o periodo do filme de Leontine Sagan, Mädchen in Uniform, que xeralmente se asuma coma unha anomalía, un filme sen contexto. Ou mesmo, que se asuma coma unha metáfora, un conto codificado sobre algo distinto, unha outra cousa do que aparece na pantalla. Se queremos entender completamente Mädchen in Uniform, é importante ter en conta a sociedade na que foi feita. Foi o celebrado ambiente do Berlin prebélico, o Berlín con ducias de bares e publicacións gais e lésbicas, o Berlín dunha tolerancia social tan estendida que mesmo camuflaba as restricións legais soterradas (que rapidamente se transformaron nunha inmensa represión). Estaría tentada a reclamar o estatuto de Pedra Rosetta estrafalaria para Mädchen in Uniform, mais non quero que o lector perda a fe. Aínda así, querería enfatizar que Mädchen in Uniform é un traballo exemplar, non só polo que presenta na pantalla senón tamén polos asuntos atemporais que debe confrontar a súa análise. O rexurdimento do filme é chave para establecer unha historia do cinema lésbico.

[...]

Con todo, o máis importante para a reputación do filme ao longo dos anos é a súa significación como filme antiautoritatio e profeticamente antifascista. O filme ofrece probas suficientes para esta afirmación. Calquera filme tan oposto ao militarismo, ou anti Prusiano mesmo, e cun apoio así á liberdade emocional das mulleres, debe de ser un filme anti-fascista. Máis aínda, fíxose a través da Deutsches Film Gemeinschaft, unha empresa de produción en cooperativa, especificamente organizada para este proxecto, e o primeiro filme comercial alemán feito de xeito colectivo. Se se engaden a estes factores o feito de que o filme se fixo nas vésperas do ascenso de Hitler ao poder, xusto antes da anexión da industria cultural ao programa cultural de Goebbels, a lenda proto-subversiva do filme de Sagan queda asegurada. Ao enfatizar a posición progresista en relación co asunción do poder dos Nazis, porén, os historiadores do cinema tenderon a ignorar, minimizar ou trivializar a preocupación central do filme: o amor entre mulleres.»

(fragmento de «Maedchen in uniform. From repressive tolerance to erotic liberation», B. Ruby Rich, Jump Cut: A review of contemporary media, marzo 1981, pp.44-50)

Mércores 2 de abril ás 21:30 no Pichel
Rapazas de uniforme
(Mädchen in Uniform, Leontine Sagan / Carl Froelich, Alemaña, 1931, 88′, VOSG)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

Abril 2014


ABRIL 2014

Mércores 2 de abril ás 21:30 no Pichel
Rapazas de uniforme
(Mädchen in Uniform, Leontine Sagan / Carl Froelich, Alemaña, 1931, 88′, VOSG)

Mércores 9 de abril ás 21:30 no Pichel
Fantasía lusitana
(Fantasia Lusitana, João Canijo, Portugal, 2010, 65′, VOSG)
Presentación do libro Jugar con la memoria. El cine portugués en el siglo XXI

Mércores 23 de abril ás 21:30 no Pichel
PM
(PM, Sabá Cabrera Infante / Orlando Jiménez Leal, Cuba, 1961, 13′, VO)
+
Coffea Arábiga
(Coffea Arábiga, Nicolás Guillén Landrián, Cuba, 1968, 18′, VO)
+
Por primeira vez
(Por primera vez, Octavio Cortázar, Cuba, 1969, 9′, VO)
+
Kung fu 2003
(Kung fu 2003, Tampico, Cuba, 2003, 15′, VO)

Mércores 30 de abril ás 21.30 no Pichel
Introdución ao cinema experimental. Parte I (1942-1977) | Duración total: 81′

Número 3: Entrelazado
(Number 3: Interwoven, Harry Smith, EUA, 1946, 3′, VO)
+
Cachifallos
(Odds & Ends, Jane Conger Belson Shimané, EUA, 1959, 4′, VOSG)
+
Aleph
(Aleph, Wallace Berman, EUA, 1966, 8′, VO)
+
Á noite con fachos e lanzas
(By Night with Torch and Spear, Joseph Cornell, EUA, 1942, 8′, VO)
+
Valse triste
(Valse Triste, Bruce Conner, EUA, 1977, 5′, VO)
+
A casa Wedlock: Un coito
(Wedlock House: An Intercourse, Stan Brakhage, EUA, 1959, 11′, VO)
+
Castro Street
(Castro Street, Bruce Baillie, EUA, 1966, 11′, VO)
+
Tensión superficial
(Surface Tension, Hollis Frampton, EUA, 1968, 10′, VOSG)
+
Solidariedade
(Solidarity, Joyce Wieland, Canadá, 1973, 11′, VOSG)
+
Nova e mellorada calidade institucional: No contexto das líquidas e as nasais ás veces se desenvolve unha vogal parasitaria
(New Improved Institutional Quality: In the Environment of Liquids and Nasals a Parasitic Vowel Sometimes Develop, Owen Land, EUA, 1976, 10′, VOSG)

■ Preme na imaxe para descargar o cartaz en pdf

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

A trama


«João Rui Guerra da Mata: Un dos primeiros planos do filme é un travelling desde un bote, como ao comezo do filme de Sternberg. Gostabamos da idea das imaxes documentais que introducen unha trama que de feito se rodara nun estudio de Hollywood.

João Pedro Rodrigues: E entón decidimos facer o contrario: inventar unha trama rodada na súa meirande parte con imaxes documentais. Coido que o noso filme, aínda que ten unha trama de ficción, é ao final un retrato da cidade tal e como nós a vemos agora.
(…)
É coma un documental sobre un lugar ficticio. Como o filme se enfronta co tema da memoria pensamos nunha cidade imaxinaria habitada por pantasmas, corpos sen cara, partes do corpo, siluetas, sombras… posuída por voces do pasado, do presente e do futuro, voces incorpóreas perdidas para sempre no labirinto dunha cidade mítica.»

He and “I”: Joaõ Pedro Rodrigues and Joaõ Rui Guerra da Mata on The Last Time I Saw Macao«, Aaron Cutler, Cinema Scope)

Mércores 26 de marzo ás 21:30 no Pichel
A última vez que vin Macau
(A Última Vez Que Vi Macau, João Pedro Rodrigues / João Rui Guerra da Mata, Francia / Portugal / Macau, 2012, 85′, VOSG)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

Un regreso a casa


«Hai moitas formas de afrontar un regreso a casa e igualmente moitas outras maneiras de se despedir. O cinema, no decurso da súa Historia, ten dado boa conta diso. Adoitaba relatarse un adeus ou ben un regreso, pero My Winnipeg é un híbrido fascinante entre esa vinda e esa ida: unha ida formulada como unha fuxida e que, porén, queda en tentativa; unha vinda que non é unha opción, senón unha caste de estado permanente onde o director manifesta a súa particular relación filial/fóbica coa cidade que o viu nacer, medrar e formar familia. Á pretendida carta de despedida non lle queda outra ca aceptar finalmente que por moi lonxe que Maddin trate de marchar, Winnipeg non é só un enclave xeográfico, senón unha paisaxe mental incrustada na súa cabeza, e unha confirmación de que un non se pode substraer do lugar ao que pertenceu».

(Covadonga G. Lahera en «My Winnipeg«, Blogs&Docs, 3 de abril de 2008)

Mércores 19 de marzo ás 21:30 no Pichel
A miña Winnipeg
(My Winnipeg, Guy Maddin, Canadá, 2007, 80′, VOSG)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

O que vemos e o que ouvimos


Onde reside a fortaleza de Ruínas é nese cruzamento, sempre lixeiramente desprazado, entre o que ven os nosos ollos e a historia que estamos a ouvir. No Restaurante Panorâmico de Monsanto, mentres a cámara amosa unha escalinata, a xanela panorámica, os murais, unha voz le unha anotación dun libro de receitas do século XVI —unha listaxe de manxares que, para Mozos, «combinaba con aquela monumentalidade». Ás veces, como no caso do Sanatório das Penhas da Saúde, o que ouvimos —neste caso: relatorios médicos con todos os pormenores sobre o estado de saúde dos doentes á entrada e á saída do internamento— ten que ver coa historia do sitio. Outras veces é apenas unha historia que podía pertencer ao lugar, e só por casualidade non pertenceu —como a carta que pregunta polos prezos dunha fin de semana para un grupo de amigos nun hotel, lida sobre a imaxe da Estalagem de São José, en Porto da Barca, xunto ao mar, un sitio onde Mozos chegou a estar aloxado antes de pechar o establecemento e comezar a esvarar cara ao esquecemento. «Na recolla de textos interesábame achegarme a cousas que non se consideran gran literatura, procuraba máis ben literatura de cordel, epistolar, relatorios, apuntes». Entraron tres poemas. O resto son textos coma o prego «Ao pobo de Barreiro sobre o lanzamento dunha bomba», de 1934, ou unha carta cun pedido de empréstito —«cousas un chisco insignificantes, do día a día, que as persoas gardan pero que nunca ficarán como nada importante de non ser para quen as fai e quen as recibe».

(fragmento de «Manuel Mozos nas ruínas das grandes esperanzas», Alexandra Prado Coelho, en Ípsilon, Público, 1 de abril de 2010)

Mércores 12 de marzo ás 21:30 no Pichel
Ruínas
(Ruínas, Manuel Mozos, Portugal, 2009, 60′, VOSG)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

As paisaxes abafantes


A visión revolucionaria da historia, que privilexia os momentos dramáticos de ruptura e cambio, tamén se cuestiona na temporalidade cotiá das paisaxes sen eventos. A.K.A. Serial Killer activa unha crítica similar ao evitar de xeito deliberado unha narrativa dramatizada dos crimes de Nagayama. En contraste coa rodaxe documental, con datos, localizada e chea de eventos espazo-temporais, o que presenta A.K.A. Serial Killer o filme-dentro-do-filme A historia secreta, porén, son imaxes decididamente fragmentarias que amosan a vida cotiá que é banal e baleira de calquera marcador cronolóxico ou especificidade local. Cal, pode un preguntarse, é a eficacia política de facer estes filmes?

(…)

No recordo da rodaxe de A.K.A. Serial Killer, o autor Adachi indica como resistiu a tentación de narrar a vida de Nagayama. A paisaxe, ao dicir de Adachi, emerxe como un xeito alternativo de organizar o filme mentres segue os pasos migratorios de Nagayama dun lugar a outro:

«A impresión de que cada cidade é xusto coma outra cidade non desaparecía. Mentres contiña o alento, ficaba parado, e me preguntaba cal era a orixe da sensación abafante nesas cidades, as paisaxes fronte aos meus ollos aparecían fermosas coma postais. Así, precisamente pola súa beleza, comecei a decatarme de que era esa a fonte desa asfixia. Quizais calquera sabe desta asfixia, e aínda así segue estendéndose cada día mentres a xente camiña pola cidade para sobrevivir. Sentín que quizais era a inimiga de Nagayama. Daquela, consideramos que poderiamos converter esas paisaxes abafantes nun método para interrogar as paisaxes, nós mesmos, o mesmo que as imaxes de Nagayama.»

(Extractos de Volver á realidade: fûkeiron e o filme da paisaxe, Yuriko Furuhata)

Mércores 5 de marzo ás 21:30 no Pichel
Alias asasino en serie
(略称・騾」続射殺鬲 [Ryakushô renzoku shasatsuma], Masao Adachi, Xapón, 1969, 86′, VOSG)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

Marzo 2014: Cartografías


MARZO 2014
CARTOGRAFÍAS

Mércores 5 de marzo ás 21:30 no Pichel
Alias asasino en serie
(略称・騾」続射殺鬲 [Ryakushô renzoku shasatsuma], Masao Adachi, Xapón, 1969, 86′, VOSG)

Mércores 12 de marzo ás 21:30 no Pichel
Ruínas
(Ruínas, Manuel Mozos, Portugal, 2009, 60′, VOSG)

Mércores 19 de marzo ás 21:30 no Pichel
A miña Winnipeg
(My Winnipeg, Guy Maddin, Canadá, 2007, 80′, VOSG)

Mércores 26 de marzo ás 21:30 no Pichel
A última vez que vin Macau
(A Última Vez Que Vi Macau, João Pedro Rodrigues / João Rui Guerra da Mata, Francia / Portugal / Macau, 2012, 85′, VOSG)

■ Preme na imaxe para descargar o cartaz en pdf

 

Chuzame! A Facebook A Twitter

Corenta domingos


«O filme por antonomasia do exilio español, No balcón baleiro, é un proxecto que parte dos apuntes autobiográficos de María Luisa Elío, dona do director García Ascot, en cuxo guión colabora tamén o crítico e historiador Emilio García Riera, todos eles fillos de exiliados republicanos. Filmada ao longo de corenta domingos de 1961 e 1962 con actores non profesionais (a meirande parte, tamén, descendente de exiliados) e en condicións case amateurs (cunha cámara de 16mm que permite tomas dun máximo de 35 segundos), a película converterase nun título de culto do Nuevo Cine mexicano e no manifesto fílmico do grupo Nuevo Cine. García Riera chegará a citar a Proust e Rilke como inspiradores literarios dun filme que se desenvolve en dous tempos (Pamplona, México) e que, en palabras de José Luis Castro de Paz, fala do exilio «coma disparador de relacións inconscientes, coma mecanismo asociativo para filmar recordos, para acudir na procura dun pasado —a infancia— paradisíaco e esencialmente irreencontrábel»».

Jaime Pena

Mércores 26 de febreiro ás 21:30 no Pichel
No balcón baleiro
(En el balcón vacío, Jomí García Ascot, México, 1961, 70′, VO)

 

Chuzame! A Facebook A Twitter